Van een intermediair in lesgeven tot het superieure ego van een beoordelaar: de complexiteit van evalueren zonder etikettering

In 1995 nam ik in de grootstedelijke regio Belo Horizonte – in een hoek die destijds meer landelijk dan hoofdstad leek – een beslissing die mijn hele professionele pad zou bepalen: ik besloot om de eerste graad onderwijs te gaan volgen. Ik was nog maar een jongeman die gefascineerd was door de mogelijkheid om les te geven, maar sinds die beginjaren werd ik stilletjes achtervolgd door een rusteloosheid: Wat doen we als we iemand evalueren?

Dertig jaar zijn verstreken. Ik volgde academische paden, werkte in de kliniek, in het lesgeven en in de coördinatie. Maar vandaag de dag, geconfronteerd met de conceptuele grootsheid van het onderwijs, voel ik me nederig dezelfde leerling als in 1995. Het verschil is dat ik vandaag begrijp dat de pedagogische volwassenheid die we de afgelopen jaren hebben bereikt ons iets essentieels heeft gebracht: respect voor de subjectiviteit van degenen die leren.

Het gewicht van het woord ‘criterium’ en de illusie van bewijs

Beoordelen zou in wezen een daad van acceptatie moeten zijn. Het sleutelwoord hier is proces. Wanneer we dit proces echter in ‘criteria’ proberen te vertalen, gebeurt er iets vreemds. Het woord criterium het heeft vaak een autoritaire, bijna repressieve toon. Wie stelt de criteria op? Bij welk niveau van tevredenheid besluiten we dat een mens heeft bewezen dat hij of zij heeft geleerd?

En de meest fundamentele vraag: Moet hij dat echt bewijzen?

De recente geschiedenis van het Braziliaanse onderwijs werd ook gevormd door technische aspecten. Deze industriële benadering was buitensporig bezig met het voorbereiden van individuen op de arbeidsmarkt, het standaardiseren van gedrag en het classificeren van geesten door middel van cijfers en uitsluitingsexamens. In deze fabrieksvorm was er heel weinig ruimte over om de vreugde van het leven, het plezier van sociale interactie en de uitdrukking van individuele krachten te bevorderen.

Deze kritiek op de bureaucratisering en de kilheid van technische productiviteitscriteria wordt diepgaand besproken door Dermeval Savani, schepper van de Historisch-Kritische Pedagogiek. Saviani stelt dat techniciteit de educatieve daad ontmenselijkt door leraren en studenten ondergeschikt te maken aan instrumentele en bureaucratische doelen:

"In de technische pedagogiek definieert het proces de actie, waarbij het de leraar en de leerling overlaat om vooraf geplande taken uit te voeren. Het is een rationele organisatie van middelen, waarbij efficiëntie en productiviteit doelen op zichzelf worden, waardoor de educatieve relatie van zijn politieke en menselijke dimensie wordt ontdaan."

—Dermeval Savani

De grote onderwijsfilosoof Cipriano Luckesi wijst precies op deze vervorming door de handeling van te differentiëren onderzoeken van de daad van evalueren:

"Het examen is classificerend en exclusief; het kijkt naar het verleden, beoordeelt en labelt de student tussen degenen die nuttig zijn en degenen die niet nuttig zijn voor de markt. De beoordeling is diagnostisch en inclusief; het kijkt naar het heden om de toekomst te plannen, verwelkomt de student waar hij is en helpt hem de volgende stap te zetten."

—Cipriano Luckesi

Wanneer standaardisatie de boventoon voert, wordt iemands expertise afgemeten aan zijn bruikbaarheid op de markt, en niet aan de echte voldoening en innerlijke vreugde die hij voelt bij het ontdekken van de wereld.

Bemiddelend luisteren en respect voor individualiteit

Elke student brengt een uniek kanaal voor interpretatie van de wereld met zich mee, vol van hun interesses, trauma's, ervaringen en passies. Als we negeren hoe belangrijk een onderwerp is voor het concrete leven van de leerling, wordt de beoordeling slechts een mechanische taak van kortetermijnmemorisatie.

Dat is wat Jussara Hoffmann, verdediger van Bemiddelingsbeoordeling, noemt het een toewijding aan het worden van de student:

"Evalueren is niet het testen om een cijfer toe te kennen dat de dialoog beëindigt. Evalueren is het tot stand brengen van een relatie van bemiddeling, een aandachtig luisteren dat de student tot nadenken aanzet, met respect voor hun rijpingstijd en hun unieke manieren om kennis te construeren."

—Jussara Hoffmann

Bemiddelend beoordelen nodigt ons uit om kant-en-klare antwoorden achterwege te laten en ons te concentreren op de paden die de leerling heeft gevolgd om tot een bepaalde conclusie te komen.

Het EGO en de suprematie van de beoordelaar

Hier schuilt het grootste gevaar voor ons, docenten, onderwijspsychologen en vele andere professionals die zich bezighouden met menselijke ontwikkeling. Wanneer we de mantel van beoordelaars dragen, is het uiterst gemakkelijk om in de val van ego-suprematie te trappen. Het ego fluistert ons in dat we, omdat we in de positie zijn om de test toe te passen of de criteria te definiëren, intellectueel of moreel superieur zijn aan de persoon die wordt beoordeeld.

Dit is gevaarlijk zelfbedrog. De beoordelaar die denkt dat hij intelligenter of superieur is aan de persoon die wordt geëvalueerd, heeft het vermogen om te onderwijzen al verloren. Ware pedagogische intelligentie ligt niet in het wijzen op de fout of het classificeren van de mislukking, maar in de gevoeligheid van het ontdekken hoe die geest werkt en in het ethische respect om jezelf als partner op de reis te plaatsen, en niet als de hoogste rechter.

Als er iets is dat deze dertig jaar lopen mij heeft geleerd, is het dat leerevaluatie alleen zin heeft als het dient om levens uit te breiden, en niet om het lot te beperken. Mogen wij naar onze leerlingen kijken met de nieuwsgierigheid en het respect die de jonge leraar uit 1995 had aan het begin van zijn reis. Op de school van het leven zijn we tenslotte allemaal eeuwige leerlingen in hetzelfde klaslokaal.