Συμπεριληπτικές Παιδαγωγικές Πρακτικές στη Βασική Εκπαίδευση

Η εδραίωση ενός πραγματικά χωρίς αποκλεισμούς σχολείου στη Βασική Εκπαίδευση απαιτεί την υπέρβαση του παραδοσιακού μοντέλου ένταξης, στο οποίο οι μαθητές με αναπηρίες εισάγονται στην κανονική τάξη χωρίς να σημειωθούν δομικές αλλαγές στη δυναμική τους. Η πραγματική ένταξη μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες απαιτεί βαθύ μετασχηματισμό στη σχολική κουλτούρα, στις παιδαγωγικές πρακτικές και κυρίως στον τρόπο προγραμματισμού της τάξης. Σε αυτό το περίπλοκο σενάριο οι πρακτικές χωρίς αποκλεισμούς αποκτούν συνάφεια, με βάση τα θεωρητικά πλαίσια και τη νομοθεσία που καθοδηγούν την ειδική εκπαίδευση στη Βραζιλία.

Από την οπτική γωνία του Θεσμική Ψυχοπαιδαγωγική και της Ειδικής Αγωγής, η πρόκληση έγκειται στην κατανόηση των γνωστικών ιδιαιτεροτήτων κάθε μαθητή, βλέποντας τη μάθηση ως μια σύνθετη διαδικασία που επηρεάζεται από οργανικούς, κοινωνικούς και παιδαγωγικούς παράγοντες (SCOZ, 2009). Αντί να εστιάζουν στην «ανικανότητα» του θέματος, τα σύγχρονα σχολεία υιοθετούν ολοκληρωμένα μοντέλα που εκτιμούν τις αναπτυξιακές δυνατότητες κάθε μαθητή.

Το Κοινωνιοοικολογικό και Πολυδιάστατο Μοντέλο Αναπηρίας

Μία από τις μεγαλύτερες θεωρητικές προόδους στην Ειδική Αγωγή προέρχεται από το AAIDD (American Association on Intellectual and Developmental Disabilities). Το κοινωνικο-οικολογικό μοντέλο επαναπροσδιορίζει την αναπηρία, αφαιρώντας το επίκεντρο του προβλήματος από το εσωτερικό του ατόμου και τοποθετώντας το στη σχέση του υποκειμένου με το περιβάλλον του.

Από αυτή την άποψη, η αναπηρία δεν είναι ένα σταθερό χαρακτηριστικό, αλλά μάλλον το αποτέλεσμα της αναντιστοιχίας μεταξύ των ατομικών δυνατοτήτων και των φυσικών, συμπεριφορικών και σχολικών εμποδίων του περιβάλλοντος (VERDUGO ALONSO; SCHALOCK, 2010). Ο ρόλος του σχολείου και της ψυχοπαιδαγωγικής ομάδας είναι, λοιπόν, να παρέχει εξατομικευμένα συστήματα υποστήριξης έντασης να μειώσει αυτή την απόσταση, επιτρέποντας στους μαθητές να εκτελούν τους κοινωνικούς τους ρόλους με αυτονομία και αξιοπρέπεια.

"Οι λειτουργικοί περιορισμοί του ατόμου πρέπει να γίνονται σεβαστοί ανάλογα με το πλαίσιο της κοινότητάς του, την ηλικιακή ομάδα και την κουλτούρα του. Με την παροχή κατάλληλης και εξατομικευμένης υποστήριξης, η λειτουργικότητα της ζωής του ατόμου με αναπηρία θα παρουσιάσει σημαντικές βελτιώσεις σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις." — Προσαρμογή από το AAIDD (2010)

Το Ατομικό Σχέδιο Ανάπτυξης (PDI) στην πράξη

Για να υλοποιηθεί αυτό το δίκτυο υποστήριξης στη σχολική ρουτίνα, η εκπόνηση του Ατομικό Σχέδιο Ανάπτυξης (PDI) — επίσης γνωστό ως σχέδιο AEE — είναι απαραίτητο. Σύμφωνα με έρευνα των Poker et al. (2013), το PDI πρέπει να δομηθεί σε δύο διαδοχικά στάδια:

1. Βήμα 1: Συλλογή δεδομένων και αξιολόγηση μαθητών: Μια ποιοτική και διαγνωστική διαδικασία επικεντρωμένη στην κατανόηση του κοινωνικού, σχολικού και οικογενειακού πλαισίου του μαθητή. Η ανάπτυξη του μαθητή αξιολογείται από την άποψη της επικοινωνίας, της γνώσης, της γλώσσας, του λογικού συλλογισμού, της συναισθηματικότητας και της κινητικής ανάπτυξης, χαρτογραφώντας τόσο τις παραβιασμένες περιοχές όσο και τις δυνατότητές τους.
2. Στάδιο 2: Παιδαγωγικός Σχεδιασμός και Δράσεις: Καθορισμός στρατηγικών προγραμμάτων σπουδών και αναγκαίων πόρων προσβασιμότητας. Ο εκπαιδευτικός της ΑΕΕ (Ειδική Εκπαιδευτική Υπηρεσία) σχεδιάζει τις δράσεις αρθρώνοντας την εργασία στην κανονική τάξη, την υπηρεσία εκτός ωραρίου στην Πολυλειτουργικό δωμάτιο πόρων (SRM) και υποστήριξη από την οικογένεια και τους επαγγελματίες υγείας.

Στρατηγικές διαφοροποίησης στην κανονική τάξη

Για μαθητές με νοητικές αναπηρίες, διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (όπως ΔΑΦ) ή αισθητηριακές αναπηρίες, το να γίνει η διδασκαλία πιο ευέλικτη απαιτεί συγκεκριμένες μεθοδολογίες προσαρμογής του προγράμματος σπουδών (GIMENEZ, 2008):

Περιοχή Προσαρμογής	Συνιστώμενη Πρακτική Στρατηγική
Παρουσίαση Περιεχομένου	Κλασμοποίηση εντολών σε μικρά διαδοχικά βήματα. Χρήση οπτικών ενδείξεων, απλοποιημένων διαγραμμάτων και σύντομων, άμεσων λεκτικών οδηγιών.
Δυνατότητες προσβασιμότητας	Χρήση βοηθητικών τεχνολογιών όπως η Εναλλακτική και Επαυξητική Επικοινωνία (AAC), μεγέθυνση κειμένων για χαμηλή όραση, χρήση του αλφαβήτου Braille και μετάφραση σε LIBRAS.
Βαθμολογία και σχόλια	Προσφέρετε εκτεταμένο χρόνο για τεστ, δώστε προτεραιότητα στις ποιοτικές αξιολογήσεις και εφαρμόστε την έννοια της «διδασκαλίας χωρίς σφάλματα», ενισχύοντας την ατομική προσπάθεια με άμεση ανατροφοδότηση.
Λειτουργικό βιογραφικό	Εστίαση στη λειτουργική μάθηση που έχει πρακτική χρήση στην καθημερινή ρουτίνα του υποκειμένου, προετοιμάζοντάς τα για λήψη αποφάσεων και ανεξαρτησία στην ενήλικη ζωή (LEBLANC, 1992).

Συνεργατική Διδασκαλία (Συνδιδασκαλία)

Τέλος, η αληθινή παιδαγωγική ένταξη παγιώνεται μόνο μέσω Ομαδοσυνεργατική Διδασκαλία. Αυτό το είδος εργασίας αποτελείται από κοινό σχεδιασμό και ολοκληρωμένη δράση μεταξύ του δασκάλου της κανονικής τάξης και του δασκάλου ειδικής αγωγής (ή εκπαιδευτικού ψυχολόγου). Αυτή η ένωση γνώσεων σπάει τη διδακτική απομόνωση, επιτρέπει ανταλλαγές μεθοδολογικών πρακτικών και διασφαλίζει ότι οι μαθητές με αναπηρία λαμβάνουν την απαραίτητη υποστήριξη χωρίς να απομακρύνονται από τους κοινούς συναδέλφους τους στην τάξη, προς όφελος ολόκληρης της τάξης.