Włączające praktyki pedagogiczne w edukacji podstawowej

Konsolidacja prawdziwie włączającej szkoły w ramach edukacji podstawowej wymaga przezwyciężenia tradycyjnego modelu integracji, w którym uczniowie niepełnosprawni są włączani do zwykłej klasy bez zmian strukturalnych zachodzących w ich dynamice. Rzeczywiste włączenie uczniów ze specyficznymi potrzebami edukacyjnymi wymaga głębokiej transformacji kultury szkolnej, praktyk pedagogicznych, a przede wszystkim sposobu planowania zajęć. To właśnie w tym złożonym scenariuszu praktyki włączające zyskują na znaczeniu, w oparciu o ramy teoretyczne i ustawodawstwo regulujące edukację specjalną w Brazylii.

Z perspektywy Psychopedagogika instytucjonalna i edukacji specjalnej wyzwanie polega na zrozumieniu specyfiki poznawczej każdego ucznia i postrzeganiu uczenia się jako złożonego procesu, na który wpływają czynniki organiczne, społeczne i pedagogiczne (SCOZ, 2009). Zamiast skupiać się na „niezdolności przedmiotu”, współczesne szkoły przyjmują modele integracyjne, które cenią potencjał rozwojowy każdego ucznia.

Socjoekologiczny i wielowymiarowy model niepełnosprawności

Jeden z największych postępów teoretycznych w pedagogice specjalnej pochodzi z tzw AAIDD (Amerykańskie Stowarzyszenie na rzecz Niepełnosprawności Intelektualnej i Rozwojowej). Model społeczno-ekologiczny na nowo definiuje niepełnosprawność, usuwając skupienie problemu z wnętrza jednostki i umieszczając go w relacji podmiotu z otoczeniem.

Z tego punktu widzenia niepełnosprawność nie jest cechą stałą, ale raczej wynikiem niedopasowania indywidualnych możliwości do fizycznych, postawowych i programowych barier otoczenia (VERDUGO ALONSO; SCHALOCK, 2010). Rolą szkoły i zespołu psychopedagogicznego jest więc opiekuńcze zindywidualizowane systemy wsparcia intensywności zmniejszenie tego dystansu, umożliwiając uczniom pełnienie ról społecznych w sposób autonomiczny i godny.

„Należy przestrzegać ograniczeń funkcjonalnych jednostki, stosownie do kontekstu jej społeczności, grupy wiekowej i kultury. Przy zapewnieniu odpowiedniego i zindywidualizowanego wsparcia funkcjonowanie życiowe osoby niepełnosprawnej ulegnie znacznej poprawie w prawie wszystkich przypadkach.” — Na podstawie AAIDD (2010)

Indywidualny Plan Rozwoju (PDI) w praktyce

Aby zmaterializować tę sieć wsparcia w życiu szkoły, należy opracować Indywidualny Plan Rozwoju (PDI) – znany również jako Plan AEE – jest niezbędny. Według badań Pokera i in. (2013) PDI należy podzielić na dwa kolejne etapy:

1. Krok 1: Gromadzenie danych i ocena uczniów: Proces jakościowo-diagnostyczny, skupiający się na zrozumieniu kontekstu społecznego, szkolnego i rodzinnego ucznia. Rozwój ucznia oceniany jest pod kątem komunikacji, funkcji poznawczych, języka, logicznego rozumowania, uczuciowości i rozwoju motorycznego, mapując zarówno obszary zagrożone, jak i ich potencjał.
2. Etap 2: Planowanie i działania pedagogiczne: Definicja strategii programowych i niezbędnych zasobów zapewniających dostępność. Nauczyciel AEE (Specjalne Służby Edukacyjne) planuje działania, przedstawiając pracę w zwykłej klasie, pracę po godzinach w szkole Wielofunkcyjna sala zasobów (SRM) oraz wsparcie ze strony rodziny i pracowników służby zdrowia.

Strategie różnicowania w zwykłej klasie

W przypadku uczniów z niepełnosprawnością intelektualną, całościowymi zaburzeniami rozwoju (takimi jak ASD) lub niepełnosprawnością sensoryczną uelastycznienie nauczania wymaga specyficznych metodologii adaptacji programów nauczania (GIMENEZ, 2008):

Obszar Adaptacji	Zalecana strategia praktyczna
Prezentacja treści	Frakcjonowanie instrukcji na małe, kolejne kroki. Stosowanie wskazówek wizualnych, uproszczonych diagramów i krótkich, bezpośrednich instrukcji słownych.
Funkcje dostępności	Wykorzystanie technologii wspomagających, takich jak komunikacja alternatywna i wspomagająca (AAC), powiększanie tekstów dla osób słabowidzących, wykorzystanie alfabetu Braille'a i tłumaczenie na LIBRAS.
Ocena i opinia	Oferuj dłuższy czas na testy, traktuj oceny jakościowe priorytetowo i stosuj koncepcję „nauczania bez błędów”, wzmacniając indywidualny wysiłek natychmiastową informacją zwrotną.
Funkcjonalne CV	Koncentruj się na uczeniu się funkcjonalnym, które ma praktyczne zastosowanie w życiu codziennym podmiotu, przygotowując go do podejmowania decyzji i niezależności w dorosłym życiu (LEBLANC, 1992).

Nauczanie oparte na współpracy (współnauczanie)

Wreszcie, prawdziwe włączenie pedagogiczne jest umacniane jedynie poprzez Nauczanie oparte na współpracy. Ten rodzaj pracy polega na wspólnym planowaniu i zintegrowanym działaniu pomiędzy wychowawcą klasy a nauczycielem wychowania specjalnego (lub psychologiem wychowawczym). To połączenie wiedzy przełamuje izolację nauczania, umożliwia wymianę praktyk metodycznych i zapewnia uczniom niepełnosprawnym niezbędne wsparcie, bez oddalania ich od wspólnych kolegów, z korzyścią dla całej klasy.